Επιστροφή μεταναστών σε 10 ημέρες

των μεταναστευτικών ροών του τελευταίου διαστήματος -ιδιαιτέρως στην Κρήτη-, με την κυβέρνηση να επιχειρεί να διαμορφώσει ένα πιο αυστηρό αλλά και περισσότερο οργανωμένο πλαίσιο διαχείρισης πιθανών νέων πιέσεων στα εξωτερικά σύνορα της χώρας. Στο επίκεντρο βρίσκεται το νέο νομοσχέδιο για την εφαρμογή του Ευρωπαϊκού Συμφώνου για τη Μετανάστευση και το Ασυλο, το οποίο έχει τεθεί σε δημόσια διαβούλευση και περιλαμβάνει σειρά παρεμβάσεων, με κυριότερη τη θέσπιση ειδικής διάταξης για κέντρα επιστροφής παράνομων μεταναστών σε τρίτες χώρες.

Το γεγονός ότι η κυβέρνηση σπεύδει να νομοθετήσει τη δυνατότητα επιστροφών σε τρίτες χώρες πριν υπάρξει συμφωνία με την Ε.Ε. δείχνει και το βάρος που προσδίδει η Αθήνα στο συγκεκριμένο ζήτημα. Πρόκειται για μία από τις πλέον συζητημένες προβλέψεις του υπό διαβούλευση νομοσχεδίου, καθώς δίνεται η δυνατότητα επιστροφής υπηκόων τρίτων χωρών ή ανιθαγενών όχι μόνο στη χώρα καταγωγής τους αλλά και σε τρίτες χώρες που λειτουργούν ως «κόμβοι επιστροφής», υπό την προϋπόθεση ύπαρξης σχετικής συμφωνίας είτε με την Ελλάδα είτε με την Ευρωπαϊκή Ενωση.

Ενωσιακό Δίκαιο

Στο άρθρο 159 του νομοσχεδίου προβλέπεται ότι η επιστροφή μπορεί να πραγματοποιείται μέσω αυτών των return hubs, ενώ ορίζεται ότι οι σχετικές συμφωνίες θα συνάπτονται από τον υπουργό Μετανάστευσης και Ασύλου σύμφωνα με το ενωσιακό Δίκαιο. Παράλληλα, διευκρινίζεται ότι από το πεδίο εφαρμογής εξαιρούνται οι ασυνόδευτοι ανήλικοι. Η συγκεκριμένη πρόβλεψη θεωρείται ιδιαίτερα σημαντική. Η απόφαση της κυβέρνησης να κάνει νόμο του κράτους τη σχετική πρόβλεψη επιβεβαιώνει ότι οι διαβουλεύσεις γύρω από το εγχείρημα είναι προχωρημένες. Στην πράξη, ο παράτυπος μετανάστης θα μπορεί να μεταφέρεται εκτός Ελλάδας σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα από την άφιξή του, ακόμα και αν η χώρα καταγωγής του δεν δέχεται την επιστροφή του σε αυτή.

Κυβερνητικές πηγές επισημαίνουν ότι η δυνατότητα δημιουργίας ή αξιοποίησης return hubs αντιμετωπίζεται ως κρίσιμο εργαλείο ώστε να αυξηθεί η αποτελεσματικότητα των επιστροφών, ένα πεδίο στο οποίο διαχρονικά η Ευρωπαϊκή Ενωση αντιμετωπίζει σημαντικές δυσκολίες. Δεν είναι τυχαίο ότι στο νέο πλαίσιο η απόφαση επιστροφής συνδέεται πλέον άμεσα με την απόφαση ασύλου, ώστε οι διαδικασίες να γίνονται ταχύτερα και να περιορίζονται οι καθυστερήσεις.

Η κεντρική πολιτική στόχευση της κυβέρνησης είναι σαφής: επιτάχυνση των διαδικασιών, αυστηρότερος έλεγχος όσων εισέρχονται παράνομα στη χώρα και αποτελεσματικότερες επιστροφές για όσους δεν δικαιούνται διεθνή προστασία. Κυβερνητικά στελέχη σημειώνουν ότι το νέο πλαίσιο επιχειρεί να απαντήσει σε ένα σύνθετο περιβάλλον, το οποίο επηρεάζεται τόσο από τη γενικότερη αστάθεια στη Μέση Ανατολή και στη βόρεια Αφρική όσο και από την αυξανόμενη πίεση που καταγράφεται κυρίως στο νότιο θαλάσσιο μέτωπο της χώρας.

Καθολικό screening

Το νέο σύστημα προβλέπει επίσης καθολικό screening για όλους όσοι εισέρχονται παράνομα στη χώρα, ανεξαρτήτως από το αν ζητούν άσυλο ή όχι. Η διαδικασία περιλαμβάνει ταυτοποίηση, υγειονομικό έλεγχο αλλά και εκτεταμένους ελέγχους ασφαλείας και θα εφαρμόζεται τόσο στα νησιά όσο και σε δομές της ενδοχώρας, με τη συνεργασία του υπουργείου Μετανάστευσης, της Ελληνικής Αστυνομίας και της Frontex.

Σύμφωνα με το κυβερνητικό σχέδιο, μετά την ολοκλήρωση του screening -μέσα σε επτά ημέρες στα σύνορα και τρεις ημέρες στην ενδοχώρα- οι παράτυπα εισερχόμενοι θα οδηγούνται είτε σε διαδικασία ασύλου, είτε σε διαδικασία επιστροφής, είτε σε διαδικασία μετεγκατάστασης σε άλλο κράτος-μέλος της Ε.Ε.

Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στη λεγόμενη συνοριακή διαδικασία ασύλου, η οποία θα εφαρμόζεται κυρίως σε υπηκόους χωρών με χαμηλά ποσοστά αναγνώρισης ασύλου, όπως η Αίγυπτος, το Πακιστάν και το Μπαγκλαντές. Η διαδικασία αυτή θα είναι υποχρεωτικά ταχεία, με εξέταση της αίτησης μέσα σε 12 εβδομάδες και χωρίς ο αιτών να θεωρείται ότι έχει εισέλθει επισήμως στη χώρα. Κατά τη διάρκεια της διαδικασίας δεν θα υπάρχει πρόσβαση στην αγορά εργασίας, ενώ προβλέπεται είτε κράτηση είτε αυστηρός περιορισμός ελευθερίας. Σε περίπτωση απόρριψης της αίτησης, θα ακολουθεί άμεσα η συνοριακή διαδικασία επιστροφής, η οποία επίσης θα πρέπει να ολοκληρώνεται μέσα σε 12 εβδομάδες.

Το νέο πλαίσιο προβλέπει ακόμη ταχεία διαδικασία στην ενδοχώρα για πρόσωπα χαμηλού προσφυγικού προφίλ που εντοπίζονται να κυκλοφορούν παράνομα στην επικράτεια.

Στην κυβέρνηση αποδίδουν ιδιαίτερη σημασία και στη διάσταση της ευρωπαϊκής αλληλεγγύης. Το νέο Σύμφωνο προβλέπει υποχρεωτικό μηχανισμό αλληλεγγύης μεταξύ των κρατών-μελών, κάτι που, κατά το υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου, ενισχύει τη δυνατότητα αποσυμφόρησης της Ελλάδας σε περιόδους αυξημένων ροών.

Εκτακτα εθνικά μέτρα

Ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται και στο άρθρο 236 του νομοσχεδίου, το οποίο προβλέπει τη δυνατότητα λήψης έκτακτων εθνικών μέτρων σε περίπτωση κρίσης ή ανωτέρας βίας. Συγκεκριμένα, προβλέπεται ότι, εφόσον τα μέτρα που προβλέπει ο ευρωπαϊκός κανονισμός δεν επαρκούν για την αντιμετώπιση κατάστασης κρίσης και εφόσον αυτό κρίνεται απολύτως αναγκαίο για τη δημόσια τάξη και την εσωτερική ασφάλεια, θα μπορούν να λαμβάνονται επιπλέον εθνικά μέτρα. Η συγκεκριμένη διάταξη θεωρείται από κυβερνητικά στελέχη ιδιαίτερα κρίσιμη, καθώς αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο ενεργοποίησης αυστηρότερων παρεμβάσεων σε περίπτωση μαζικών αφίξεων ή εργαλειοποίησης μεταναστευτικών ροών.

Το τελευταίο διάστημα, ο υπουργός Μετανάστευσης και Ασύλου Θάνος Πλεύρης έχει επανειλημμένα επισημάνει ότι η χώρα οφείλει να είναι προετοιμασμένη για κάθε ενδεχόμενο, υπογραμμίζοντας ότι η κυβερνητική στρατηγική θα κινηθεί σε δύο βασικούς άξονες: αυστηρή φύλαξη των συνόρων και αποτελεσματική διαχείριση όσων εισέρχονται παράνομα στη χώρα. Κυβερνητικές πηγές σημειώνουν ότι στόχος είναι να μην επαναληφθούν συνθήκες ανεξέλεγκτων ροών, όπως εκείνες του 2015, με το νέο θεσμικό πλαίσιο να θεωρείται κομβικό εργαλείο για την επόμενη ημέρα της μεταναστευτικής πολιτικής.