Η τέχνη του λόγου, η τέχνη της πειθούς στη βάση συγκροτημένων επιχειρημάτων άνθισε στην αρχαία Ελλάδα.Αρθρο του Κωνσταντίνου Αρβανιτόπουλου, καθηγητή Διεθνούς Πολιτικής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, διευθυντή του Ιδρύματος “Κωνσταντίνος Γ. Καραμανλής”,
Οι πολίτες στην αρχαία πόλη-κράτος έπρεπε να είναι ικανοί να εκφέρουν λόγο συγκροτημένο και πειστικό. Στην εκκλησία του δήμου ίσχυε το «τις αγορεύειν βούλεται», και η πειστικότητα του λόγου του αγορητού οδηγούσε σε αποφάσεις καθοριστικές για τη μοίρα της πόλης.
Η σημασία της τέχνης του λόγου συναντάται στους προσωκρατικούς, κατ᾽ εξοχήν στο Σωκράτη, και διδάσκεται στην Ακαδημία του Πλάτωνα και στο Λύκειο του Αριστοτέλη.
Η αρχαία ελληνική γραμματεία μας κληροδότησε πληθώρα αγορεύσεων που επηρέασαν τη λήψη πολιτικών αποφάσεων καθοριστικών για την πορεία της ιστορίας. Ο Επιτάφιος του Περικλέους, είναι ύμνος στην Αθηναϊκή δημοκρατία και την ελευθερία. Οι δημηγορίες του Θουκυδίδη, ήταν δημόσιες αγορεύσεις πολιτικών ή στρατιωτικών, ρητορικά αριστουργήματα που εξηγούσαν τα γεγονότα και τις αποφάσεις. Οι Φιλιππικοί και οι Ολυνθιακοί του Δημοσθένη ήταν εμβληματικά ρητορικά έργα, που γράφτηκαν για να αφυπνίσουν τους Αθηναίους έναντι του επερχόμενου κινδύνου από τον Φίλιππο Β´ της Μακεδονίας.
Στην Κλασσική Ελλάδα ευδοκίμησαν ρήτορες και σοφιστές.
Ο Πλάτων στο Φαίδρο και το Γοργία θα προειδοποιήσει ότι η σοφιστική απομακρύνει από την αλήθεια. Δημαγωγοί, όπως ο Κλέων και ο Αλκιβιάδης, θα χρησιμοποιήσουν την τέχνη του λόγου για να ικανοποιήσουν προσωπικές φιλοδοξίες και να παρασύρουν, τελικώς, την πόλη στον όλεθρο.
Η τέχνη του λόγου θα μεταλαμπαδευτεί στην Ρώμη με τις αγορεύσεις του Κικέρωνα. Οι “Λόγοι κατά Κατιλίνα”, ήταν τέσσερις ομιλίες που εκφώνησε στη Σύγκλητο για να αποτρέψει τη συνωμοσία του Κατιλίνα για την ανατροπή της Ρωμαϊκής Δημοκρατίας. Οι λόγοι αυτοί θεωρούνται αριστουργήματα της λατινικής ρητορικής και αποτελούν τη συνεισφορά του Κικέρωνα στο πολίτευμα της Δημοκρατίας, στην προάσπιση των ελευθεριών και των δικαιωμάτων του λαού.
Η τέχνη του λόγου θα ευδοκιμήσει στο Βυζάντιο μέχρι την άλωση, και θα ανθίσει ξανά στη Δύση με την Αναγέννηση και το Διαφωτισμό. Στην τουρκοκρατούμενη Ελλάδα θα καλλιεργηθεί κυρίως στο πλαίσιο του εκκλησιαστικού κηρύγματος.
Αλλά και στη σύγχρονη εποχή, υπήρξαν αριστουργηματικοί ρήτορες και τεχνίτες του πολιτικού λόγου. Ο Ουίνστων Τσώρτσιλ ήταν ένας από αυτούς. Όταν το 1953 του απένειμε το Νόμπελ Λογοτεχνίας, η Σουηδική Ακαδημία αιτιολόγησε την επιλογή της αναφέροντας ότι του επιφύλαξε την υψηλή αυτή διάκριση “για τη δεξιοτεχνία του στην ιστορική και βιογραφική περιγραφή, καθώς και για τη λαμπρή ρητορική με την οποία υπερασπίστηκε υψηλές ανθρώπινες αξίες.”
Οι ομιλίες του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ για δικαιοσύνη και κατάργηση των φυλετικών διακρίσεων, και η ομιλία-απολογία του Νέλσον Μαντέλα στη δίκη της Rivonia, με την οποία καταδίκασε το καθεστώς του apartheid λέγοντας ότι ήταν έτοιμος να πεθάνει για ένα δημοκρατικό και ελεύθερο κοινωνικό σύστημα, ήταν δείγματα υψηλού πολιτικού λόγου.
Από την πρόσφατη πολιτική μας ιστορία υπάρχουν λιγοστά παραδείγματα. Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής χαρακτηριζόταν για τη λογική δομή, την ακρίβεια τη σαφήνεια και την πειστικότητα των λόγων, την άμεση συγγένεια λόγου και πράξης. Ο Ηλίας Ηλιού είχε ρητορική δεινότητα, κέρδιζε το σεβασμό των αντιπάλων και χαρακτηρίστηκε ο “Νέστωρ της Αριστεράς.” Ο Λεωνίδας Κύρκος είχε γοητευτικό λόγο, με επιχειρήματα, λυρικότητα και διατυπωμένο πάντοτε με ευπρέπεια.
Στην εποχή μας , τόσο στην Ελλάδα όσο και διεθνώς, ο πολιτικός λόγος έχασε αυτές του τις αρετές. Έγινε λόγος συνθηματολογικός, λόγος δημαγωγικός, λόγος επικοινωνιακής διαχείρισης η δυσφήμισης των πολιτικών αντιπάλων. Κυριαρχεί η επιθετικότητα, η πόλωση, η έλλειψη επιχειρημάτων, η ανάγκη για εντυπωσιασμό.
Η κατάρρευση των θεσμών διαμεσολάβησης και η αντικατάσταση τους, σε μεγάλο βαθμό, από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχει μετατρέψει τη δημόσια σφαίρα σε μια αρένα χωρίς φίλτρα. Οι παραδοσιακοί θεσμοί διαμεσολάβησης, όπως τα κόμματα τα συνδικάτα, οι ενορίες, τα τοπικά μέσα, ενημέρωσης λειτουργούσαν ως χώροι διαλόγου, πολιτικής αντιπαράθεσης και σύνθεσης.
Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και οι αλγόριθμοι ευνοούν το ακραίο, ευνοούν τον εντυπωσιασμό, την απεύθυνση στο θυμικό παρά στη λογική. Ο σύγχρονος κατακλυσμός της πληροφορίας δυσχεραίνει την τεκμηρίωση και οδηγεί στην εγκατάλειψη της αλήθειας ως αξίας. Ο κατακερματισμός της κοινωνίας σε ταυτοτικές ομάδες οδηγεί συχνά στη θεώρηση του άλλου ως εχθρού και οξύνει τον πολιτικό λόγο. Παρότι η προπαγάνδα, ο σωβινισμός, και η ρητορική του μίσους δεν εφευρέθηκαν από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, η ταχύτητα στην εξάπλωση του ψεύδους, της εχθρότητας, και του τοξικού λόγου έχει σήμερα πολλαπλασιαστεί.
Οι λέξεις στο πεδίο της πολιτικής έχουν χάσει το αληθινό τους περιεχόμενο. Έχουν γίνει οι κάδοι και τα βαρέλια, όπως θα έλεγε ο Χάιντεγκερ, για την άντληση αποστεωμένων κλισέ. Λογοκόποι, δημαγωγοί και φωνακλάδες αλλοιώνουν τις έννοιες των λέξεων, απευθύνονται στο θυμικό, φυλακίζουν τα αισθήματα των πολιτών και σκοτώνουν την ελευθερία της σκέψης. Το αποτέλεσμα είναι ότι οι πολίτες αποστρέφονται τη πολιτική και απέχουν.
Ο Παλαμάς γράφοντας για μια άλλη περίοδο πολιτικής παρακμής δίνει μια σπαρακτική εικόνα εκφυλισμού του λόγου και της πολιτικής. «Δεν έχεις Όλυμπε θεούς, μηδέ λεβέντες Όσσα, ραγιάδες έχεις μάνα γή, σκυφτούς για το χαράτσι, κούφιοι και οκνοί καταφρονούν τη θεία τραχειά σου γλώσσα, των Ευρωπαίων περίγελα και των αρχαίων παλιάτσοι…και δημοκόποι Κλέωνες και λογοκόποι Ζωίλοι, και Μαμμωνάδες βάρβαροι, και χαύνοι λεβαντίνοι, λύκοι ω κοπάδια οι πιστικοί και ψωριασμένοι σκύλοι και οι χαροκόποι αδιάντροποι και πόρνη η Ρωμιοσύνη.»
Για να βγούμε από το τέλμα χρειάζεται ενίσχυση της κλασσικής παιδείας και των ανθρωπιστικών σπουδών που καλλιεργούν την κριτική σκέψη, τη γλωσσική επάρκεια και την πολιτειακή αγωγή.
Απαιτούνται η καθιέρωση ρύθμισης και θεσμικής λογοδοσίας από τις πλατφόρμες των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, όπως και πλουραλισμός των μέσων μαζικής ενημέρωσης, με ενίσχυση της ανεξάρτητης και ερευνητικής δημοσιογραφίας και αναβάθμιση των τοπικών μέσων. Και τέλος, πολιτική ηγεσία που θα επιλέξει την άρθρωση ορθού λόγου, την επανανοηματοδότηση της πολιτικής, και τη σύνδεση λόγου και πράξης.