Η συνάντηση των τριών ισχυρότερων ηγετών του πλανήτη γύρω από το ίδιο τραπέζι ίσως αποτελέσει το πιο εμβληματικό στιγμιότυπο της νέας γεωπολιτικής πραγματικότητας. Βλαντίμιρ Πούτιν, Σι Τζινπίνγκ και Ντόναλντ Τραμπ βρέθηκαν
Η πρώτη ιστορική τριμερής των ηγετών ΗΠΑ, Κίνας και Ρωσίας διήρκεσε περίπου 80 λεπτά. Ήταν αρκετά για να εκδοθεί μια κοινή «Διακήρυξη για την Ειρήνη», όχι όμως για να ανακοινωθεί κατάπαυση του πυρός στην Ουκρανία, συμφωνία για το Ιράν ή ουσιαστικός περιορισμός των πυρηνικών οπλοστασίων. Οι τρεις ηγέτες συμφώνησαν σε γενικές αρχές για τη διεθνή σταθερότητα, αποφεύγοντας τις δύσκολες αποφάσεις που θα μπορούσαν να μεταβάλουν άμεσα τις εξελίξεις.
Το πραγματικό αποτέλεσμα της συνάντησης, επομένως, πρέπει να αναζητηθεί πέρα από το κοινό ανακοινωθέν. Στο ποιος ενίσχυσε τη διεθνή του θέση, ποιος απέκτησε νέα διπλωματικά επιχειρήματα, ποιος δεν εξασφάλισε τις συμφωνίες που επιδίωκε και, κυρίως, ποιοι απουσίαζαν από μια συζήτηση που επηρεάζει άμεσα το μέλλον τους.
Ο Σι Τζινπίνγκ και η επίδειξη κινεζικής ισχύος
Το Πεκίνο είχε κάθε λόγο να επενδύσει στη συγκεκριμένη συνάντηση. Η Κίνα επιδιώκει εδώ και χρόνια να παρουσιάζεται όχι απλώς ως οικονομική υπερδύναμη, αλλά ως αναγκαίος συνομιλητής για τη διαχείριση των μεγαλύτερων διεθνών κρίσεων.
Η επιλογή της Σενζέν ως τόπου διεξαγωγής και η παρουσία των προέδρων των Ηνωμένων Πολιτειών και της Ρωσίας υπό την κινεζική φιλοξενία έδωσαν στον Σι Τζινπίνγκ την ευκαιρία να προβάλει αυτήν ακριβώς την εικόνα.
Το σημαντικότερο, όμως, είναι ότι το Πεκίνο απέφυγε να αναλάβει συγκεκριμένες δεσμεύσεις για τα δύο μεγάλα πολεμικά μέτωπα. Παρότι ο Τραμπ αναφέρθηκε στην ανάγκη συνεργασίας για τον τερματισμό του πολέμου στην Ουκρανία, η Κίνα δεν δεσμεύθηκε δημοσίως να ασκήσει πίεση στη Μόσχα. Αντίστοιχα, δεν ανακοινώθηκε κάποια κινεζική πρωτοβουλία για αποκλιμάκωση της σύγκρουσης με το Ιράν.
Ο Σι πέτυχε έτσι έναν σημαντικό διπλωματικό στόχο… να αναδείξει τον διεθνή ρόλο της Κίνας, διατηρώντας παράλληλα την ελευθερία κινήσεων της χώρας του. Τι εννοούμε; Αξιοποίησε τη συνάντηση της Σενζέν για να στείλει ένα ισχυρό γεωπολιτικό μήνυμα, πως η Κίνα δεν αποδέχεται πλέον έναν κόσμο στον οποίο οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν τον πρώτο και τον τελευταίο λόγο. Έχοντας δίπλα του τον Αμερικανό πρόεδρο και τον Βλαντίμιρ Πούτιν, ο Κινέζος ηγέτης επιχείρησε να αναδείξει το Πεκίνο σε ισότιμο διαμορφωτή των διεθνών εξελίξεων, προβάλλοντας την ανάγκη σεβασμού των «κόκκινων γραμμών» κάθε μεγάλης δύναμης και αποφυγής παρεμβάσεων στις εσωτερικές υποθέσεις των κρατών.
Ο Πούτιν και η επιστροφή στο τραπέζι των μεγάλων δυνάμεων
Για τον Βλαντίμιρ Πούτιν, η παρουσία στη Σενζέν είχε ιδιαίτερη σημασία. Σχεδόν πέντε χρόνια μετά την έναρξη της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία, ο Ρώσος πρόεδρος συμμετείχε σε μια διεθνή συνάντηση για την ειρήνη δίπλα στον Αμερικανό και τον Κινέζο ομόλογό του.
Η Μόσχα μπορεί να αξιοποιήσει αυτήν την εικόνα για να υποστηρίξει ότι εξακολουθεί να αποτελεί αναπόσπαστο παράγοντα των διεθνών ισορροπιών, παρά τις δυτικές κυρώσεις και την προσπάθεια διπλωματικής απομόνωσής της.
Υπάρχει, ωστόσο, και μια ουσιαστικότερη πτυχή.
Στην κοινή διακήρυξη οι τρεις χώρες αναγνώρισαν τη σημασία της κρατικής συναίνεσης και του σεβασμού των ασυλιών των κρατικών αξιωματούχων, ενώ συμφώνησαν ότι το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο και αντίστοιχοι θεσμοί δεν πρέπει να καταχρώνται τη δικαιοδοσία τους.
Η αναφορά αποκτά ιδιαίτερο πολιτικό βάρος για τον Πούτιν, εναντίον του οποίου το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο έχει εκδώσει από τον Μάρτιο του 2023 ένταλμα σύλληψης για φερόμενα εγκλήματα πολέμου που αφορούν την παράνομη απέλαση και μεταφορά παιδιών από την Ουκρανία.
Την ίδια στιγμή, η Ρωσία δεν ανακοίνωσε καμία νέα δέσμευση για κατάπαυση του πυρός ή αποχώρηση δυνάμεων από την Ουκρανία. Η διπλωματική αναγνώριση του ρόλου της δεν συνοδεύτηκε από αλλαγή της πολεμικής πραγματικότητας.
Πούτιν: Κίεβο και Ευρώπη να συμβιβαστούν αλλιώς θα αντιμετωπίσουν άλλες πραγματικότητες
Ο Τραμπ και το χάσμα ανάμεσα στις προσδοκίες και στα αποτελέσματα
Ο Ντόναλντ Τραμπ προσήλθε στην τριμερή με υψηλές προσδοκίες. Είχε θέσει στο επίκεντρο την Ουκρανία, το Ιράν και την ανάγκη περιορισμού των πυρηνικών εξοπλισμών, επιδιώκοντας να αναδείξει την ικανότητά του να συνομιλεί απευθείας με τους μεγαλύτερους ανταγωνιστές των Ηνωμένων Πολιτειών.
Η πραγματοποίηση της συνάντησης συνιστά από μόνη της ένα σημαντικό διπλωματικό γεγονός. Η απευθείας επικοινωνία μεταξύ Ουάσιγκτον, Πεκίνου και Μόσχας μπορεί να αποδειχθεί χρήσιμη σε περιόδους κρίσεων, ιδιαίτερα όταν αυξάνεται ο κίνδυνος στρατιωτικής κλιμάκωσης.
Ωστόσο, η σύγκριση των αμερικανικών επιδιώξεων με το τελικό κείμενο αναδεικνύει τα όρια της συνάντησης.
Δεν ανακοινώθηκε συμφωνία για την Ουκρανία. Δεν παρουσιάστηκε σχέδιο τερματισμού του πολέμου στο Ιράν. Δεν υπήρξε δέσμευση για μείωση συγκεκριμένου αριθμού πυρηνικών κεφαλών.
Στο πυρηνικό ζήτημα, οι τρεις ηγέτες επανέλαβαν ότι ένας πυρηνικός πόλεμος δεν μπορεί να κερδηθεί και δεν πρέπει ποτέ να διεξαχθεί, συμφωνώντας στην πραγματοποίηση διαλόγου για τη μείωση των κινδύνων και την αποτροπή της διασποράς πυρηνικών όπλων.
Πρόκειται για μια σημαντική αρχή, αλλά όχι για συμφωνία αφοπλισμού.
Τι πραγματικά συμφώνησαν οι τρεις ηγέτες
Η «Διακήρυξη για την Ειρήνη» περιλαμβάνει τέσσερα βασικά σημεία.
Το πρώτο αφορά τη μεταρρύθμιση του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών, ώστε να ανταποκρίνεται αποτελεσματικότερα στις διεθνείς προκλήσεις. Δεν περιλαμβάνει, όμως, συγκεκριμένη πρόταση αλλαγής της σύνθεσης ή του τρόπου λειτουργίας του Συμβουλίου Ασφαλείας.
Το δεύτερο αφορά την αύξηση της παραγωγής και της προσφοράς διυλισμένων πετρελαϊκών προϊόντων, με στόχο τη σταθερότητα των ενεργειακών ροών. Δεν ανακοινώθηκαν συγκεκριμένες ποσότητες, χρονοδιαγράμματα ή εθνικές δεσμεύσεις.
Το τρίτο αφορά τις ασυλίες των κρατικών αξιωματούχων και τη δικαιοδοσία των διεθνών δικαστικών θεσμών.
Το τέταρτο αφορά τον πυρηνικό κίνδυνο, με δέσμευση για διάλογο σχετικά με τη στρατηγική σταθερότητα και τη μη διάδοση πυρηνικών όπλων.
Από τη διακήρυξη απουσιάζουν, ωστόσο, οι συγκεκριμένες αποφάσεις που θα επέτρεπαν να χαρακτηριστεί η τριμερής ως ειρηνευτική συμφωνία.
Η Ευρώπη εκτός τραπεζιού – Μήνυμα προς τις Βρυξέλλες
Η απουσία της Ευρωπαϊκής Ένωσης από τη Σενζέν αποτελεί μία από τις σημαντικότερες γεωπολιτικές διαστάσεις της συνάντησης.
Η Ουκρανία βρίσκεται σε ευρωπαϊκό έδαφος. Η ασφάλειά της συνδέεται άμεσα με τη σταθερότητα της ευρωπαϊκής ηπείρου, ενώ τα κράτη-μέλη της ΕΕ διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στη χρηματοδότηση και τη στρατιωτική υποστήριξη του Κιέβου.
Παρά ταύτα, οι τρεις ηγέτες που συναντήθηκαν στην Κίνα συζήτησαν για τη διεθνή ασφάλεια χωρίς ευρωπαϊκή εκπροσώπηση.
Αυτό δεν σημαίνει ότι αποφασίστηκε κάποια διευθέτηση σε βάρος της Ευρώπης ή της Ουκρανίας. Αναδεικνύει, όμως, έναν υπαρκτό στρατηγικό προβληματισμό, την πιθανότητα οι μεγάλες δυνάμεις να επιχειρούν στο μέλλον να διαμορφώνουν βασικές κατευθύνσεις της διεθνούς πολιτικής μέσα από περιορισμένα σχήματα διαπραγματεύσεων, στα οποία η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν θα έχει εξασφαλισμένη θέση.
Ουκρανία και Ιράν περιμένουν
Αν υπάρχει ένα συμπέρασμα από τη Σενζέν, είναι ότι η διπλωματική επικοινωνία των μεγάλων δυνάμεων δεν ισοδυναμεί αυτομάτως με επίλυση των συγκρούσεων.
Η Ουκρανία εξακολουθεί να αντιμετωπίζει τη ρωσική στρατιωτική επίθεση, χωρίς να έχει προκύψει νέο πλαίσιο κατάπαυσης του πυρός. Το Ιράν παραμένει στο επίκεντρο μιας επικίνδυνης περιφερειακής σύγκρουσης, χωρίς κοινή πρωτοβουλία αποκλιμάκωσης από τις τρεις χώρες.
Στη νέα παγκόσμια σκακιέρα, η Κίνα ενίσχυσε την εικόνα της ως οικοδέσποινας και συνομιλητή των μεγάλων δυνάμεων. Η Ρωσία απέκτησε μια σημαντική διπλωματική πλατφόρμα και μια πολιτικά χρήσιμη αναφορά στις ασυλίες των κρατικών αξιωματούχων. Οι Ηνωμένες Πολιτείες άνοιξαν έναν απευθείας δίαυλο επικοινωνίας, χωρίς να εξασφαλίσουν ακόμη συγκεκριμένες ειρηνευτικές συμφωνίες.
Η Ευρώπη και η Ουκρανία, από την άλλη πλευρά, παρακολούθησαν μια συνάντηση που αφορούσε άμεσα τα συμφέροντά τους, χωρίς να συμμετέχουν στη διαμόρφωση της κοινής διακήρυξης.
Το αν η τριμερής θα αποτελέσει την αφετηρία μιας νέας διεθνούς αρχιτεκτονικής συνεννόησης ή θα μείνει στην ιστορία ως μια εντυπωσιακή διπλωματική φωτογραφία θα εξαρτηθεί από όσα ακολουθήσουν.
